📑 İçindekiler
Isparta’nın Ağaçeri Mirası: Dağlardan Şehre Tahtacıların Sessiz Dönüşümü
Geleneksel orman işçiliği ve kerestecilik miraslarıyla tanınan, Ağaçeri Türkmenlerinin günümüzdeki temsilcileri Tahtacılar, Isparta kent kimliğinin köklü ancak gözlerden uzak unsurlarından birini oluşturuyor. Gazi Üniversitesi Türk Kültürü ve Hacı Bektaş Veli Araştırma Merkezi yayınlarında yer alan Isubu Aksu Meslek Yüksek Okulu Müdürlerinden Merhum Prof.Dr. Adem Efe imzalı saha araştırması, Isparta Tahtacılarının 1920’lerden bugüne uzanan yerleşim serüvenini, mesleki dönüşümünü ve dedelik kurumunun gerilemesiyle birlikte değişen inanç pratiklerini kapsamlı verilerle ortaya koyuyor.
Göç Yolları ve Kente İlk Adım: Bozanönü Hattından Turan Mahallesi’ne
Tarihsel kayıtlara ve yerel anlatımlara göre Isparta Tahtacılarının bölgedeki varlığı farklı dalgalarla şekillendi:
- Tarihi Kökenler: Sandıklı ile Çivril arasındaki Akdağ bölgesi, Torosların yüksek ormanlık kesimleri ve Başmakçı’nın Akkoyunlu köyü topluluğun temel çıkış noktalarını oluşturuyor.
- Demiryolu ve İlk İskân: Folklor araştırmacısı Sümer Şenol’un aktarımına göre Tahtacıların kente gelişi, 1911 yılında inşa edilen İzmir-Eğirdir demiryolu hattının travers kesimleriyle hız kazandı.
- 1921 Yerleşimi: Araştırmacı Veli Asan ve mahalle kaynaklarının verdiği bilgilere göre kent merkezine ilk kalıcı yerleşim 1921 yılında İsmail (Yağlı) ile başladı.
Turan Mahallesi’nden Kente Yayılış ve Nüfus Yapısı
Tahtacıların Isparta’da ilk mesken edindiği nokta, dönemin şartlarında dağ ve orman eteğinde, suyu bol bir mevki olan Turan Mahallesi oldu. Bölge halkı tarafından zamanla “Tahtacı Mahallesi” olarak anılan bu alanda ilk etapta barakalarda yaşandı:
- Mübadele Evleri: Topluluk üyelerinin bir kısmı, 1928 Rum Mübadelesi sonrasında boşalan evleri satın alarak mülk sahibi haline geldi.
- Mahallelere Dağılım: Zaman içinde sosyal ve ekonomik koşullara bağlı olarak Gülistan, Davraz ve Mehmet Tönge mahallelerine yerleşim gerçekleşti.
- Hane ve Nüfus: 2000’li yılların başındaki saha verilerine göre yaklaşık 200 haneden oluşan topluluğun Isparta merkezindeki nüfusunun 900 civarında olduğu tespit edildi.
Makineleşme ve Mesleki Kırılma: Ormandan Şehir Esnaflığına
Cumhuriyet döneminde Orman İşletmesi Müdürlüğü’nün kurulması ve ağaç kesiminin kurumsal denetime geçmesi, geleneksel iş sahasını daralttı. Esas büyük kırılma ise 1950–1960 yılları arasında yaşandı:
- Sanayileşme, karayolu ağının genişlemesi ve hızar fabrikalarının kurulması geleneksel tahtacılık mesleğini sona erdirdi.
- Topluluk üyeleri hızar fabrikalarında usta ve işçi olarak çalışmaya başladı ya da farklı ticaret kollarına yöneldi.
- Eğitime verilen ağırlıkla birlikte yeni kuşakların önemli bir kısmı kamu görevlerine ve devlet kademelerine geçiş yaptı.
İnanç Sistemi ve Dedelik Kurumunun İşlev Kaybı
Isparta Tahtacıları, Burdur ve Antalya kollarında olduğu gibi Çaylak Obası mensubu olup doğrudan İzmir Narlıdere merkezli Yanyatır Ocağı’na bağlı bulunuyor:
- Bağımsız Ocak Yapısı: Tahtacılar Hacı Bektaş Veli Ocağı’na değil; kendi bağımsız dede ocakları olan Yanyatır (İzmir-Narlıdere) ve Hacı Emirli (Aydın-Reşadiye) ocaklarına tabidir.
- 1970 Kırılması: Narlıdere Ocağı’nın son mürşidi Haydar Coşkun’un 1992’de vefat etmesi ve sonrasında talip üzerine çıkan dede kalmaması süreci hızlandırdı. Isparta özelinde ise ekonomik koşullar ve kentleşmenin etkisiyle 1970 yılından bu yana dede çağrılamadı.
- Cem ve Ayin Pratikleri: Dedelerin kente gelmeyişi nedeniyle 1970’ten itibaren Ayin-i Cem erkânı gerçekleştirilemedi; dede huzurunda yürütülmesi zorunlu olan yol kuralları kesintiye uğradı.
Dört Kapı Geleneği ve Yaşatılan Türkmen Adetleri
Dedelik kurumundaki boşluğa ve kentleşmenin yarattığı erozyona rağmen kültürel kimliğin belirli katmanları korunmaya devam ediyor:
- Musahipliğin Dört Aşaması: Yanyatır Ocağı geleneğinde yol kardeşliği dört mertebeden oluşuyor: Musahiplik, Aşinalık, Peşinelik ve son basamak olan kamil insanlık mertebesi Çiğildeşlik. Ancak günümüzde çiğildeşlik aşamasına ulaşan kimse kalmadığı ifade ediliyor.
- Oruç ve Adak Pratikleri: 12 günlük Muharrem orucu sürmekle birlikte tutan kişi sayısı azaldı; buna karşılık Hz. Ali’nin şehit edildiği döneme hürmeten tutulan Ramazan’ın 20. gecesi orucunda canlılık gözlemleniyor. Kurban Bayramı kurbanlarının yanı sıra geleneksel horoz (Cebrail) kurbanı ve adak ritüelleri devam ediyor.
- Cemevi İhtiyacı: Aliköy, Lagus (Yakaören) ve Baladız gibi çevre Alevi köylerinde cemevleri bulunmasına rağmen Isparta merkezindeki Tahtacı topluluğuna ait bağımsız bir cemevinin bulunmayışı, topluluğun karşılaştığı yapısal eksikliklerin başında yer alıyor.
